Континуитет на „лапсуси“ како дел од стратегија за редефинирање на унитарна Македонија
- Во изминатиот период, јавноста во Македонија беше сведок на две изјави од највисоки претставници на Албанија – претседателот Бајрам Бегај и министерката за Европа и надворешни работи Елиса Спиропали – во кои Албанците во Македонија беа квалификувани како „државотворен народ“.
Дали станува збор за дипломатска непромисленост? Или за внимателно спакувана политичка формулација што има подлабока цел?
Во дипломатијата, зборовите никогаш не се случајни. Особено кога доаѓаат од шеф на држава или од министер за надворешни работи. Тогаш тие не се само реторика – туку сигнал. А кога сигналот се повторува, од различни функционери, со слична терминологија и иста насока, тогаш повеќе не станува збор за дипломатски лапсус туку за континуитет на пораката.
Во изминатиот период, јавноста во Македонија беше сведок на две изјави од највисоки претставници на Албанија – претседателот Бајрам Бегај и министерката за Европа и надворешни работи Елиса Спиропали – во кои Албанците во Македонија беа квалификувани како „државотворен народ“.
Дали станува збор за дипломатска непромисленост? Или за внимателно спакувана политичка формулација што има подлабока цел?
Кога протоколарната посета станува политичка порака
За време на официјалното обраќање во Скопје, претседателот Бајрам Бегај ги нарече Албанците во Македонија „државотворен народ“. Формулацијата, на прв поглед, може да се интерпретира како израз на почит кон заедница што има значајно учество во институциите на системот. Но во уставноправен контекст, терминот има многу подлабока тежина.
Македонија е унитарна држава, не федерација, не конфедерација, не бинационална творба, не држава на два конститутивни ентитета. Нејзиниот уставен континуитет не познава категорија „кодржавотворен народ“.
Терминот „државотворност“ не е симболичка фраза – туку правна категорија што се однесува на носителот на суверенитетот. Во унитарен систем, суверенитетот е единствен и неделив.
Кога странски претседател јавно користи термин што имплицира поинаква уставна архитектура од онаа што постои, тоа неизбежно се перципира како мешање во внатрешните работи. Особено кога таквата формулација не е дел од билатерален договор, ниту од официјална уставна рамка.
Реприза со поостра нота
Слична терминологија беше употребена и при посетата на министерката Елиса Спиропали, која покрај квалификацијата „државотворен народ“, изнесе и демографски бројки што отстапуваат од официјалните податоци.
Проблемот овде не е само статистички. Во дипломатијата, бројките не се „приближни“. Тие се точни или не се користат.
Но многу посериозен е концептот што се промовира. Во меѓународното право не постои категорија „повеќе државотворни народи“ во унитарна држава.
Повелбата на Обединетите нации во членот 1 став 2 зборува за право на самоопределување на народите – во контекст на држави како целини, не на етнички заедници во рамките на веќе формирана суверена држава.
И ОБСЕ, во Копенхашкиот документ од 1990 година, јасно наведува дека правата на малцинствата не смеат да ги загрозат уставниот поредок и територијалниот интегритет на државата.
Во рамките на Советот на Европа, Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства го користи токму поимот „малцинство“, а не „конститутивен народ“ во унитарна држава.
Значи, терминологијата што се пласира од албански функционери не произлегува од меѓународноправни стандарди. Таа е политичка, не правна.
Кукавичино јајце во македонското уставно гнездо
Кога еднаш ќе се употреби ваков термин, може да се прогласи за лапсус. Кога ќе се повтори од друг висок функционер, тоа станува образец!
Кукавичиното јајце во дипломатијата не се фрла со бучава. Тоа се положува тивко, во протоколарен говор, во формално обраќање, во пријателска атмосфера. Формулацијата се пласира како израз на поддршка, но суштински отвора простор за нова политичка рамка, а тоа е идејата за де факто бинационална, а де јуре федерална Македонија.
Ваквата реторика се надоврзува на внатрешни политички наративи што повремено се појавуваат во македонскиот политички простор – барања за редефинирање на унитарниот карактер, за „двонационална“ држава или за федерализација.
Кога надворешен актер јавно го легитимира тој наратив, тој не е неутрален набљудувач. Тој се обидува да се наметне како фактор, а идејата да се интернационализира, и тоа на јавна сцена.
Инклузијата не значи „двојна државотворност“
Македонија веќе има комплексен систем на заштита на правата на заедниците. Инклузијата, застапеноста и јазичните права се институционално вградени.
Но гарантирањето права не значи редефинирање на носителот на суверенитетот. Инклузијата не значи двојна државотворност.
Унитарноста не е прашање на дневна политика – туку на уставна архитектура.
Во Шпанија, секоја изјава од странски функционер што би ги прогласил Каталонците за „кодржавотворен народ“ би била доживеана како директно мешање во внатрешните работи. Во Белгија постојат повеќе конститутивни заедници – но затоа што тоа е уставно дефинирана федерација. Во Канада, и покрај посебниот статус на Квебек, државотворноста е федерална, не етничка.
Македонија не е ниту Белгија, ниту федерација по устав.
Затоа секое надворешно наметнување на поинаква дефиниција отвора легитимно прашање: дали станува збор за незнаење или за политичка агенда?
– Во дипломатијата постои непишано правило: не ја интерпретираш уставната структура на државата домаќин. Кога ќе се направи тоа еднаш – може да се третира како непромисленост. Кога ќе се повтори – тоа е тестирање на границите.
Молкот на државата во такви ситуации може да се протолкува како толеранција. А толеранцијата кон терминолошки редефинирања постепено создава нова „нормалност“. Македонија има право сама да го дефинира својот уставен карактер. Тоа право не е предмет на туѓа интерпретација – без разлика колку пријателски е спакувана пораката. Во спротивно, кукавичините јајца положени во дипломатските говори утре можат да станат политички аргументи. А тогаш веќе нема да станува збор за зборови – туку за промена на наративот за самата држава – велат нашите соговорници. П.Р.
Што значи „државотворност“ и зошто терминот не е безопасен?
Во разговори со поранешни уставни судии, професори по меѓународно право и дипломати во пензија се издвојува заеднички став: терминот „државотворен народ“ не е реторичка еквилибристика, туку правна категорија што се врзува за носителот на суверенитетот – мнозинскиот народ! Во унитарна држава, суверенитетот е единствен и неделив и произлегува од нацијата како целина, со главен столб што го претставува – народот, но и од сите други малцински заедници што спаѓаат во таа меѓународноправна категорија.
Меѓународноправниот контекст
Повелбата на Обединетите нации (член 1 став 2) го утврдува правото на самоопределување на „народите“, но во контекст на држави како целини, не како паралелни носители на суверенитет во рамките на веќе формирана унитарна држава.
И ОБСЕ во Копенхашкиот документ (1990) прави јасна дистинкција: правата на малцинствата се гарантираат, но нивното остварување не смее да ги доведе во прашање уставниот поредок, карактерот на државите и територијалниот интегритет.
Во рамките на Советот на Европа, Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства го користи токму поимот „национално малцинство“ – не „конститутивен“ или некаков „кодржавотворен“ народ во унитарна држава!?
Според меѓународноправните експерти со кои разговаравме, токму тука лежи суштината. Имено, меѓународното право признава колективни права, но не создава паралелни извори на државност во рамките на унитарен систем.
Историскиот развој на македонската уставност
Македонската државност има континуитет на унитарна уставна конструкција, од конституирањето во рамките на федерална Југославија, преку независноста, до современиот уставен поредок.
Дури и по безбедносната криза во 2001 година и уставните измени што следуваа, концептот остана унитарен: проширување на правата и механизмите на инклузија за малцинствата, но без воведување двоен или федерален суверенитет.
Експертите предупредуваат дека политичкото користење на терминот „државотворен народ“ во јавни меѓудржавни обраќања може да создаде нов наратив, дека континуирано се подметнува дека постои неформална бинационална структура. А токму наративите, како што покажува историјата на Балканот, често претходат на институционални барања.
Компаративна перспектива
Во Шпанија, прашањето за статусот на Каталонија и Баскија е исклучително чувствително, па секое надворешно „етикетирање“ би било третирано како директно мешање.
Во Белгија, повеќеконститутивноста е уставна категорија затоа што државата е федерална по дефиниција.
Во Канада, и покрај спецификите на Квебек, државотворноста останува федерална и граѓанска, не етничка.
Заклучокот на повеќето соговорници е јасен: правата на заедниците и државотворноста не се синоними. Едното е демократски стандард, другото е уставна категорија.
Оттука, кога странски функционери користат термини што во домашниот правен систем се во колизија или не постојат, тоа не е само семантика. Тоа е обид за поместување на рамката на дебатата, и тоа „од гарантирани права кон редефинирање на карактерот на државата“. А таквите поместувања, дури и кога се изговорени со дипломатска насмевка, ретко се случајни. П.Р.
