Поседувањето технологија клучно при новите геостратешки преструктурирања во светот
Прашањето за технолошкиот суверенитет или способноста на една држава да развива, контролира и распоредува критични технологии без зависност од странски сили би можело да ја обележи оваа година, велат експертите.
„Замислете дека давателот на услуги во вашиот дом е ваш непријател. Не можете без интернет, а тој одлучува кога го нема, кога е таму и со која брзина. А потоа, наместо вашиот дом, замислете ја вашата земја и поставете си го прашањето – кој е давателот на услуги?“, вака Абишур Пракаш, водечки канадски геополитичар, ја става важноста на технолошкиот суверенитет.
Технолошкиот суверенитет е основа на националната безбедност
Експертката за дигитална геополитика Елена Роси го дефинира технолошкиот суверенитет како „способност на една нација да донесува автономни одлуки во дигиталниот простор без принуда од надворешни технолошки актери“.
Ова подразбира контрола врз три клучни столба – инфраструктура (центри за податоци, комуникациски мрежи), податоци (сопственост и складирање) и алгоритми (особено генеративна вештачка интелигенција).
Во моментов технолошкиот суверенитет се манифестира преку три главни фактори, кои вклучуваат полупроводници, вештачка интелигенција и инфраструктура.
Еден од највидливите обиди за постигнување технолошки суверенитет се наоѓа во регулаторните рамки што ги принудуваат технолошките гиганти да ги складираат податоците на граѓаните на локални сервери, под јурисдикција на соодветната држава.
Главна предност на поголемиот технолошки суверенитет е отпорноста на уцена. Во свет каде што дигиталната зависност може да се користи како метод на притисок еднаков на оружје, технолошки суверена држава може да ја одржи функционалноста на критичната инфраструктура (болници, енергетска мрежа, војска) дури и во случај на геополитички конфликти.
Поранешниот претприемач од Силициумската Долина и сегашен аналитичар Марк Андресен истакнува: „Кој го контролира софтверот, тој ги контролира правилата. Суверенитетот ги охрабрува локалните иновации, ја задржува високообразованата работна сила и овозможува развој на технологии што се приспособени на специфичните етички и правни стандарди на одредена култура, а не само на профитните интереси на странските корпорации“.
Целосниот суверенитет е мит
Андресен забележува дека технолошкиот суверенитет носи ризик од фрагментација на глобалниот интернет. Ако секоја земја инсистира на сопствени стандарди и затворени екосистеми, оперативната кохерентност што го поттикна глобалниот раст во последните 30 години е изгубена.
Цената на целосниот технолошки суверенитет е огромна. Принудувањето на „домашни решенија“, кои често се поскапи и помалку ефикасни од глобалните стандарди, може да го забави економскиот раст.
Постои и опасност од државен протекционизам, каде што конкуренцијата е задушена под маската на суверенитетот и неефикасните државни компании се фаворизираат, што на крајот им штети на крајните корисници – граѓаните.
„Целосниот технолошки суверенитет денес е мит“, вели влијателниот индиски аналитичар Адитја Раџ Каули и, користејќи го примерот на Индија, тој покажува дека дури и толку голема и населена земја не може да биде суверена.
„Глобалните синџири на снабдување се премногу испреплетени. Ниту една земја во светот, дури ни Индија, не може самостојно да произведе најсовремен паметен телефон или систем за вештачка интелигенција ’од нула’, односно без увоз на суровини, знаење или софтверски компоненти“.
Стратешка автономија
Реалистичната цел не е изолација, туку „стратешка автономија“. Тоа значи намалување на зависноста до ниво каде што државата може брзо да најде алтернатива ако еден доставувач не успее.
Индија вредно ја развива „Индија стек“ – национална дигитална инфраструктура за која се надева дека ќе служи како модел за земјите во развој што сакаат суверенитет без да се потпираат на западните платформи.
Европската Унија се обидува да стекне технолошки суверенитет на долг рок, донесувајќи разни правила, како што е Законот за чипови или вештачка интелигенција, сите базирани на регулатива и заштита на податоци.
Главни се САД и Кина, во моментов единствените што ја контролираат целата „вертикала“ во своите земји, од суровините до најнапредната вештачка интелигенција.
Помалите држави се принудени на „технолошка неусогласеност“ или формирање регионални блокови. Без контрола врз алгоритмите што го обликуваат јавното мислење и инфраструктурата што ја движи економијата, концептот на „граници“ станува ирелевантен.
Како што вели аналитичарот Ноа Харари: „Ако дозволите протекување на податоци од вашата земја, вие повеќе не сте независна држава, туку информативна колонија“.
Дигитални закупци
Новата битка за суверенитет се води не само на копно и море туку и во силикон, оптички кабли и невронски мрежи.
– Државите што не инвестираат во сопствена технолошка база ќе станат обични корисници на услуги за кои другите ќе им наплаќаат, не само со пари туку и со политички отстапки – вели Харари.
Кристијан Клајн, извршен директор на САП, водечка германска компанија за развој на дигитални решенија, вели дека на многу политички лидери сè уште не им е јасно дека технолошкиот суверенитет престанува да биде прашање на економски престиж и станува нулти услов за национален опстанок.
– Ако вашата земја користи исклучиво странски модели на вештачка интелигенција за образование, администрација или правда, всушност увезувате туѓа идеологија, етика и предрасуди во самите темели на вашето општество. Технолошкиот суверенитет тука служи како брана за да се обезбеди дека дигиталниот развој е во согласност со националниот идентитет и правниот поредок – вели Клајн.
Во 2026 година технолошкиот суверенитет е дигитален еквивалент на територијалниот интегритет. Како што наведува Европскиот совет за надворешни односи, без контрола врз клучните технологии, државите се само „дигитални закупци“, изложени на каприците на сопствениците на инфраструктурата. С.Т.
