Сигналите од Вашингтон отвораат прашања за понатамошното функционирање на Северноатлантската алијанса
- Иако не се очекува САД да го напуштат НАТО и генерално се исклучува таа можност, сепак се прават претпоставки за такво сценарио. НАТО најверојатно ќе продолжи да функционира со САД, но и со поголем воен и финансиски товар на европските партнери. За сериозна опасност особено за помалите членки на НАТО се смета евентуалното напуштање на членот 5, според кој ако е нападната една членка на НАТО, тогаш НАТО дејствува како да е тоа нападнато. Но какви се можните сценарија за НАТО? Колкава е веројатноста САД да го напуштат НАТО? Како ќе се трансформира НАТО во иднина?
Амбициите на САД за преземање на Гренланд ја разнишаа довербата внатре во НАТО, па сѐ почесто се поставува прашањето каква би била иднината на воената алијанса без учество на Америка. Поранешниот генерален секретар на НАТО, Јенс Столтенберг, изјави дека никој не може да гарантира оти САД ќе останат во Алијансата, но дека е убеден оти мора да се направи сè што е можно за да се намали ризикот од нивно излегување.
– Не можам да ветам дека САД ќе останат во НАТО, никој не може. Сепак, убеден сум дека мора да направиме сè што можеме за да го намалиме ризикот од излегување на САД и дека ние самите сме во најдобра можна позиција да се справиме со тоа ако се случи – изјави тој за весникот „Шпигел“.
Столтенберг додаде дека „односите со САД треба да се градат, а тоа значи дека треба да кажеме кога не се согласуваме со нив“. Зборувајќи за иднината на НАТО, Столтенберг предупреди дека опстанокот на Алијансата не треба да се зема здраво за готово, додавајќи дека ништо не е сигурно и дека работите можат да се променат. Според него, од суштинско значење е да се зајакне трансатлантската кохезија, без оглед на тоа дали Америка ќе остане еднакво посветен сојузник на НАТО во иднина или не. Тој исто така предупреди дека Европа треба сериозно да ги сфати изјавите на САД за преземање на контролата врз Гренланд, нагласувајќи дека не треба да има шпекулации за скриените намери на американскиот претседател Доналд Трамп. Норвешкиот дипломат ги отфрли шпекулациите за тоа кои би можеле да бидат вистинските причини за политиката на Трамп кон овој арктички остров.
Иако не се очекува САД да го напуштат НАТО и генерално се исклучува таа можност, сепак се прават претпоставки за такво сценарио. НАТО најверојатно ќе продолжи да функционира со САД, но и со поголем воен и финансиски товар на европските партнери. За сериозна опасност особено за помалите членки на НАТО се смета евентуалното напуштање на членот 5, според кој ако е нападната една членка на НАТО, тогаш НАТО дејствува како да е тоа нападнато. Но какви се можните сценарија за НАТО? Колкава е веројатноста САД да го напуштат НАТО? Како ќе се трансформира НАТО во иднина? С.Р.
Некои размислувања за реструктурирањето на НАТО
1) Континуитет со адаптација, како сценарио со најголема веројатност
НАТО опстојува со САД како клучен член, но со: поголем финансиски и воен товар на европските сојузници, зголемена европска стратешка автономија, пофлексибилен модел на ангажман на САД (помалку „светски полицаец“, повеќе „стратешки арбитер“). Ова сценарио веќе е во тек: зголемување на одбранбените буџети во Европа, зајакнување на источниот фронт и поголема улога на ЕУ во безбедноста.
2) Асиметрична алијанса
Алијансата формално опстојува, но: јадрото (САД, Велика Британија, Полска, балтичките држави) е силно безбедносно интегрирано, некои од европските членки имаат послаб или селективен ангажман. Ова би довело до асиметрична алијанса, со различни нивоа на безбедносни гаранции во пракса, иако не и формално.
3) Длабока трансформација без формално излегување на САД
САД не излегуваат од НАТО, но: ја релативизираат обврската од членот 5, инсистираат на „плаќање за безбедност“, го пренасочуваат фокусот кон Индопацификот и Кина. Ова сценарио е институционално најбезбедно, но политички најнестабилно за Европа.
4) Излегување или фактичко напуштање на НАТО од страна на САД, како сценарио со најниска можна веројатност
Формално напуштање би било историски преседан, но: фактичко дистанцирање (намалување на трупите, буџетите и политичката поддршка) е пореално од правно излегување. Ова сценарио би значело: драматично слабеење, итна потреба од европска одбранбена унија, зголемен ризик од регионални конфликти.
Колкава е веројатноста САД да го напуштат НАТО?
НАТО сѐ уште клучна алатка за глобалното влијание на САД. Американската воена и разузнавачка инфраструктура во Европа е незаменлива, а сѐ уште силна поддршка за НАТО постои и во Пентагон, Конгресот и безбедносниот естаблишмент. Поаѓајќи од овие констатации, веројатноста САД да го напуштат НАТО се намалува. Но, од друга страна, растечкиот изолационизам во американската политика, перцепцијата дека Европа „не плаќа доволно“, трансакцискиот пристап на Доналд Трамп кон сојузништвата, се аргументи што тежат на страната дека има и одредена веројатност, но не многу голема дека САД би го напуштиле НАТО .
Како излегувањето на САД од НАТО би се одразило врз безбедноста на Балканот?
Се проценува дека евентуалното напуштање на НАТО од страна на САД би довело до тектонски поместувања во целиот свет, но и во Европа и регионот. Во тој случај Европа не би можела во целост да го надополни американското учество, па регионалните играчи би можеле да добијат позначајна улога, односно поголемо влијание. Безбедносните аналитичари проценуваат дека токму влијанието на други геополитички сили би станало поголемо.
– Стабилноста на регионот повеќе би зависела од рамнотежата на регионалните сили отколку од чадорот на САД. Македонија во тој случај ќе мора да гради добра и балансирана предвидлива надворешна политика со државите од регионот, но и да стапи во сојузи со европски партнери. Постои ризик дека меѓуетничките односи можат да бидат под разни надворешни влијанија, иако тоа не значи дека е можен конфликт. Градењето внатрешна кохезија е најважно за безбедноста – објаснуваат наши извори упатени во безбедносни прашања.
Во продолжение е прикажана структурирана анализа за можните последици за Балканот и Македонија доколку САД формално или фактички го напуштат НАТО, втемелена врз геополитичка логика, без алармантност, но и без потценување на постојните ризици.
Што би значело напуштањето на НАТО од страна на САД? Формалното излегување на САД од НАТО не се смета за малку веројатна опција, но во тој случај Американците би се повлекле од членството во Алијансата, а со тоа и од членот 5 од Северноатлантскиот договор што предвидува колективна одбрана од надворешен напад и забрана за агресија меѓу членките. Извесно е дека таквиот развој на настаните би претставувал историски преседан со глобални последици – НАТО како институција опстојува, но драстично ослабено.
Друга опција претставува фактичко повлекување. Во овој случај, кој е пореален според актуелните процени, САД остануваат членка на НАТО, но го намалуваат военото присуство, го релативизираат членот 5 и ја префрлаат одговорноста врз Европа, која веќе размислува за одговор ако остане без безбедносниот чадор на САД.
За Балканот, двете сценарија имаат слични безбедносни последици, при што разликата е во брзината и во интензитетот. Ако САД го напуштат НАТО, Балканот станува слаба алка на европската безбедност. Тоа би се одразило и врз Македонија, која би останала формално заштитена, но суштински поранлива, бидејќи стабилноста на земјава во тој случај ќе зависи повеќе од регионалната рамнотежа отколку од глобалните гаранции.
Клучната лекција за мали држави како што е Македонија е јасна и вели дека најголемата безбедносна инвестиција не е самото членство во НАТО, туку стабилна внатрешна држава и предвидлива надворешна политика.
Балканот повторно би фигурирал како „сива зона“. Историски, регионот постојано е нестабилен, особено кога нема силен надворешен безбедносен арбитер. Без јасна американска безбедносна гаранција регионот повторно би станал тампон-зона меѓу интересите на ЕУ, Русија, Турција и Кина. Таквата состојба би ја зголемила геополитичката конкуренција и би го намалила капацитетот за брзо спречување кризи.
Можни последици и идни чекори за Македонија
Извесно е дека формалната НАТО-заштита што ја ужива Македонија би ослабела. Тоа би се должело на значително намалената одвраќачка моќ на членот 5 од Северноатлантскиот договор без САД, бидејќи европските членки немаат капацитет брзо да проектираат сила на Балканот. НАТО-членството би било сведено на политичка рамка со послаба безбедносна гаранција. А слабеењето на надворешниот безбедносен чадор би можело да отвори простор за надворешни влијанија врз регионот.
Во таква ситуација АРМ би морала побрзо да се модернизира со сопствени средства, што би го зголемило товарот врз одбранбениот буџет. Истовремено, дополнителна важност би добиле и билатералните договори на државава, како оној со Обединетото Кралство.
Краткорочно, Македонија би можела да работи на јакнење на регионалната безбедносна соработка, да бара активна улога во европските одбранбени иницијативи и по дипломатски пат да се позиционира како стабилен и предвидлив партнер. На долгорочен план, државата би можела да вложи поголеми инвестиции во одбраната и сајбер-безбедноста и да работи на диверзификација на безбедносните партнерства, да се интегрира во европската безбедносна архитектура, но и да гради внатрешна кохезија како примарна безбедносна гаранција.
Сотир Ристо
