Сенките на минатото и кризата на сегашноста: Иран–САД (1979–2026)
- Иран и САД: четири децении конфронтација – од револуција и заложничка криза, преку војни, санкции и нуклеарни тензии, до денешната ескалација, која ја загрозува регионалната стабилност и ја обликува глобалната политика
Две децении недоверба: Нуклеарната програма на Иран и американската стратегија на санкции
Нуклеарните тензии од почетокот на 21 век претставуваат нова и критична фаза во конфронтацијата меѓу Иран и САД, која ја пренесе динамиката на недоверба од минатите децении во ново поле – глобалната безбедност и контролата на оружјето. Во 2002 година, администрацијата на Џорџ Буш го означи Иран како дел од „оската на злото“, заедно со Ирак и Северна Кореја. Оваа реторика не беше само политичка изјава туку симболичен чин што ја зацврсти перцепцијата за Иран како закана за меѓународниот поредок. За Техеран, пак, тоа беше доказ дека Вашингтон е непомирлив противник што сака да ја уништи Исламската Република Иран, што ја засили идеолошката реторика за отпор, независност и за самодоволност.
Обвинувањата за нуклеарни амбиции доведоа до засилени санкции и дипломатска изолација. САД и ЕУ воведоа економски мерки насочени кон нафтената индустрија, банкарскиот сектор и трговијата, што предизвика пад на извозот, инфлација и длабока економска криза. Иран одговори со концептот на „економија на отпор“, претворајќи ја економијата во инструмент на идеолошка борба и симбол на национална самодоволност. Во меѓувреме, конфронтацијата се прошири и на други полиња: убиство на ирански нуклеарни научници, кибернападот „Стукснет“ врз нуклеарните капацитети, како и постојани дипломатски судири во рамките на ОН и МААЕ. Секој од овие инциденти ја продлабочуваше недовербата и ја зацврстуваше перцепцијата дека конфликтот е егзистенцијален.
Во 2015 година беше постигнат Заеднички сеопфатен план за акција (нуклеарниот договор), кој привремено ја намали тензијата и отвори можност за дијалог. Тој беше симбол на надеж дека дипломатскиот пат може да ја замени конфронтацијата. Но повлекувањето на САД од договорот во 2018 година повторно ја засили конфронтацијата, враќајќи ја динамиката на санкции, економски притисок и политичка недоверба. За Иран, нуклеарната програма остана симбол на независност и отпор против западниот притисок; за САД, таа претставуваше закана за регионалната стабилност, енергетската безбедност и глобалниот режим на неширење на оружје.
Со други зборови, нуклеарните тензии од почетокот на 2000-тите ја институционализираа конфронтацијата меѓу САД и Иран. Реториката од „оската на злото“ и обвинувањата за нуклеарни амбиции создадоа спирала на санкции, изолација и недоверба што трае веќе повеќе од две децении. Оваа тема стана централна оска на современата геополитика на Блискиот Исток, каде што секој дипломатски потег е обременет со сенката на минатите конфликти, а секоја економска мерка се доживува како продолжение на идеолошката борба. Така, нуклеарното прашање не е само техничка дискусија за енергија и оружје туку симболичка арена каде што се судираат визиите за иднината на регионот и глобалниот поредок.
– Непријателството меѓу САД и Иран трае повеќе од четири децении, од заложничката криза во Техеран во 1979 година, преку Иранско-ирачката војна, до означувањето на Иран како дел од оска на злото во 2002 година и повлекувањето на САД од нуклеарниот договор во 2018 година – се вели во текстот „Непријателството меѓу САД и Иран трае четири децении, објавен во „Економик тајмс“.
Нуклеарната криза и убиството на Сулејмани: Нова фаза на конфронтацијата
Ескалациите во периодот 2019–2020 претставуваат една од најдраматичните и најопасни фази во современата конфронтација меѓу САД и Иран, каде што динамиката на санкции и дипломатска реторика се претвори во директни воени судири и симболички настани со глобални последици. По повлекувањето на САД од Заедничкиот сеопфатен план за акција во 2018 година, администрацијата во Вашингтон повторно воведе строги економски санкции насочени кон иранската нафтена индустрија, банкарскиот систем и меѓународната трговија. Овие мерки беа доживеани во Техеран како „економска војна“ чија цел е да ја парализира економијата и да ја ослаби политичката стабилност на Исламската Република Иран. Последиците беа драматични: пад на извозот на нафта, девалвација на националната валута, инфлација и зголемена социјална тензија. Иран одговори со засилување на реториката за „економија на отпор“, претставувајќи ја самодоволноста како национален идеал и симбол на отпор против западниот притисок.
Во 2019 година, конфронтацијата се прошири и на воената сфера. Персискиот Залив стана сцена на серија инциденти: напади врз танкери, соборување американски дрон од страна на Иран и зголемена воена присутност на САД во регионот. Секој од овие настани ја засилуваше перцепцијата дека конфликтот може да прерасне во отворена војна. Кулминацијата дојде во јануари 2020 година со убиството на генералот Касем Сулејмани, командант на елитната единица „Кудс“ на Иранската револуционерна гарда, во американски воздушен напад во Багдад. За Иран, Сулејмани беше не само воен лидер туку и симбол на националниот отпор и регионалното влијание. Неговото убиство беше доживеано како директна агресија и предизвика масовни протести, закани за одмазда и засилување на антагонистичката реторика против САД.
Иран одговори со ракетни напади врз американски бази во Ирак – редок пример на директен воен судир меѓу двете држави. Иако двете страни избегнаа целосна војна, ескалацијата ја зацврсти перцепцијата дека конфронтацијата е егзистенцијална и дека секој инцидент може да ја запали искрата на поширок регионален конфликт. Симболички, убиството на Сулејмани стана дел од националната нарација на Иран – претставен како маченик и симбол на отпор против „големиот сатана“. За САД, пак, тоа беше демонстрација на сила и предупредување против иранското влијание во Ирак, Сирија и поширокиот регион.
Со други зборови, ескалациите од 2019 до 2020 ја пренесоа конфронтацијата меѓу САД и Иран од сферата на санкции и дипломатска реторика во сферата на директни воени судири. Тие ја зацврстија перцепцијата дека конфликтот е трајна и неизбежна реалност, а секој дипломатски обид е обременет со сенката на овие настани. Овој период ја постави сцената за нова фаза на нестабилност во Блискиот Исток, каде што економските мерки, воените инциденти и симболичките настани се преплетуваат во една спирала на недоверба и конфронтација.
– Од мај 2019 до јануари 2020, серија инциденти – нападите врз танкери, соборувањето американски дрон, нападите врз американски бази и убиството на генералот Касем Сулејмани – ја пренесоа конфронтацијата меѓу САД и Иран од сферата на санкции се префрлија во сферата на директни воени судири – се вели во аналитичкиот ресурс на „Критикал третс проџект“ – „Ескалација САД–Иран: Хронологија“ создаден од Американскиот институт за претприемаштво (АИП), конзервативен аналитички центар со седиште во Вашингтон, кој преку проекти како што е „Критикал третс проџект“ објавува аналитички материјали за глобалната безбедност, вклучително и хронологии и извештаи за ескалацијата меѓу САД и Иран.
Стравови, ривалства и конфликти со соседите
По Исламската револуција од 1979 година, Ирак под водство на Садам Хусеин ја доживеа новата Исламска Република Иран како сериозна закана за сопствената стабилност и регионално влијание. Револуционерната реторика на Хомеини и шиитската идеологија се перципираа како потенцијален катализатор за бунтови меѓу шиитското малцинство во Ирак, што го засили стравот на режимот во Багдад. Кризата со заложници дополнително го зацврсти ставот на Ирак дека Иран е револуционерна сила, која не само што се спротивставува на Западот туку и активно се обидува да го прошири својот модел на власт. Иранско-ирачката војна (1980–1988) претставуваше директна конфронтација меѓу двете држави, во која Ирак доби поддршка од САД и други западни сили. Оваа поддршка не беше само воена и разузнавачка туку и дипломатска, со цел да се спречи ширењето на иранската револуционерна идеологија. Војната ја продлабочи трајната недоверба меѓу Техеран и Багдад, создавајќи траума и митови за жртва и отпор, кои остануваат живи во иранската колективна меморија. Во периодот на нуклеарната програма, Ирак беше ослабен од сопствените конфликти и интервенции, но остана поле на судир меѓу американското и иранското влијание, особено по 2003 година кога падот на режимот на Садам отвори простор за иранско влијание врз шиитските политички и воени групи.
– Падот на шахот во 1979 година и појавата на Исламската Република Иран беа доживеани од режимот на Садам Хусеин како директна закана за стабилноста на Ирак. Одговорот на Багдад беше војна – конфликт што не само што ја дефинираше регионалната политика во 80-тите години на 20 век туку и создаде децении на недоверба и конфронтација – се вели во аналитичката студија „Што значеше иранската револуција за Ирак“, објавена од институцијата „Брукингс“, аналитичка организација што се занимава со истражување и анализа на меѓународните односи и глобалната политика.
Саудиска Арабија ја доживеа револуцијата од 1979 година како идеолошка закана, која директно ја предизвикуваше легитимноста на саудискиот монархиски систем. Стравот беше дека шиитскиот модел на власт може да инспирира бунтови меѓу шиитското малцинство во источните провинции, каде што се наоѓаат и најголемите нафтени ресурси. Кризата со заложници ја зацврсти перцепцијата дека Иран е непредвидлив и агресивен актер, способен да предизвика глобални потреси. За време на Иранско-ирачката војна, Саудиска Арабија отворено го поддржуваше Ирак, финансирајќи го и обезбедувајќи дипломатска заштита, со цел да го ослаби Иран и да го спречи ширењето на неговото влијание. Саудиска Арабија се позиционираше како лидер на сунитскиот блок, кој се спротивставува на шиитската експанзија. Во нуклеарната криза од 2000-тите, Саудиска Арабија беше меѓу најгласните противници на иранската програма, гледајќи ја како закана за регионалната рамнотежа и сопствената безбедност. Саудиската политика се засноваше на предупредувања дека нуклеарен Иран би ја нарушил стратегиската рамнотежа во Персискиот Залив и би го загрозил глобалниот енергетски пазар.
– Тензиите датираат од Иранската револуција во 1979 година. Саудиската монархија, која ја засноваше својата легитимност врз исламот, почувствува дека нејзината доминација во муслиманскиот свет е загрозена со воспоставувањето на Исламската Република Иран. Односите беа затегнати во текот на 80-тите години на 20 век, бидејќи Саудиска Арабија тивко го поддржуваше Ирак за време на Иранско-ирачката војна – се наведува во аналитичкиот ресурс „Хронологија на односите меѓу Иран и Саудиска Арабија“, објавен од центарот „Вилсон“, независен и непартиски истражувачки центар со седиште во Вашингтон, САД.
Исламската револуција го претвори Иран од потенцијален партнер во отворен непријател на Израел. Реториката за „уништување на Израел“ стана дел од иранската идеологија и ја дефинираше перцепцијата на Израел за Иран како егзистенцијална закана. Кризата со заложници ја потврди оваа перцепција, зацврстувајќи го ставот дека Иран е радикален и непомирлив противник, кој не може да се интегрира во регионалната рамнотежа. За време на Иранско-ирачката војна, Израел имаше амбивалентна позиција: иако Ирак беше директен непријател, Израел гледаше на Иран како на долгорочна закана поради неговата идеологија и регионални амбиции. Во нуклеарната криза, Израел беше најгласниот противник на иранската програма, инсистирајќи дека таа претставува егзистенцијална закана и барајќи меѓународна акција. Израелските лидери постојано предупредуваа дека нуклеарен Иран би ја нарушил безбедноста на целиот регион и би ја довел во прашање самата егзистенција на Израел, па дури и отворија дебата за превентивни воени удари врз иранските нуклеарни капацитети.
– Иранската револуција од 1979 година ја трансформираше перцепцијата на Израел за Иран – од потенцијален партнер во отворен непријател. Од тој момент, реториката за уништување на Израел стана централна во иранската идеологија, а Тел Авив ја градеше својата конфронтациска позиција врз претпоставката дека Иран постојано е на работ на атомско оружје – се вели во статијата „Долгата сенка на Иранската револуција од 1979 година“, објавена во независното американско списание „Вашингтон репорт он Мидл Ист аферс“.
крај
