Сенките на минатото и кризата на сегашноста: Иран–САД (1979–2026)
- Иран и САД: четири децении конфронтација – од револуција и заложничка криза, преку војни, санкции и нуклеарни тензии, до денешната ескалација, која ја загрозува регионалната стабилност и ја обликува глобалната политика
Односите меѓу Иран и САД претставуваат една од најдолготрајните и најсложени конфронтации во современата историја, чија динамика се обликуваше преку идеолошки пресврти, дипломатски кризи, воени судири и нуклеарни тензии. Почнувајќи со Исламската револуција од 1979 година, која го прекина прозападниот курс на шахот и ја постави новата Исламска Република како предводник на антиимперијалистичкиот отпор, па преку кризата со заложници, иранско-ирачката војна и американската поддршка за Ирак, до нуклеарната програма и стратегијата на санкции – секој настан ја продлабочуваше недовербата и ја зацврстуваше перцепцијата за непомирливост. Во новиот век, нуклеарното прашање стана централна оска на конфликтот, симбол на егзистенцијална борба и поле каде што се судираат визиите за регионална стабилност и глобален поредок. Повлекувањето на САД од нуклеарниот договор во 2018 година и ескалациите од 2019–2020, кулминирани со убиството на генералот Касем Сулејмани, ја пренесоа конфронтацијата од сфера на санкции во сфера на директни воени судири. Така, повеќедецениската историја на недоверба и конфликти не само што ја обликува сегашноста туку и ја поставува сцената за иднината на Блискиот Исток, каде што секој дипломатски потег е обременет со сенката на минатите трауми и симболички настани.
Од шах до ајатолах: идеолошката трансформација на Иран
Исламската револуција од 1979 година претставува еден од најдраматичните и најсудбоносни пресврти во современата историја на Блискиот Исток, но и во глобалната геополитика. Таа не беше само смена на еден владетел со друг туку и длабока идеолошка и цивилизациска трансформација што го прекина прозападниот курс на шахот Мохамед Реза Пахлави и ја постави основата за повеќедецениски судир меѓу Иран и САД. Под водство на ајатолахот Рухолах Хомеини, револуцијата ја претвори иранската држава од монархија во Исламска Република, каде што религијата не беше само духовна рамка туку и политички темел. Оваа промена ја означи смртта на западниот модел на модернизација, кој шахот го промовираше преку индустријализација, секуларизација и тесна соработка со Вашингтон. Наместо тоа, новата власт го постави исламот како идеолошки штит против „културната инвазија“ на Западот, а САД беа прогласени за „големиот сатана“ – симбол на империјалистичка доминација и духовна корупција.
Револуцијата имаше и силна симболична димензија: таа беше доживеана како победа на народот над странската контрола и домашната тиранија. За милиони Иранци, соборувањето на шахот значеше враќање на достоинството и автономијата, додека за САД тоа беше трауматичен пресврт – губење на еден од најважните сојузници во Персискиот Залив и на пристапот до стабилни енергетски ресурси. Последиците беа далекосежни: заложничка криза во американската амбасада, прекин на дипломатските односи, воведување санкции и постепено градење непријателство, кое до денес ја обликува политиката на двете држави. Исламската револуција стана архетип на отпорот против западната хегемонија, инспирирајќи шиитски движења и револуционерни идеологии низ целиот регион. Со други зборови, 1979-та не е само година на промена на власта во Иран – тоа е година на раѓање нова геополитичка оска, каде што Иран се постави како предводник на антиимперијалистичка борба, а САД како главен противник. Овој пресврт е коренот на денешните конфликти и тензии и без него не може да се разбере ниту нуклеарната криза, ниту регионалните судири, ниту постојаната реторика на непријателство.
– Исламската револуција од 1979 година е еден од најважните настани на доцниот дваесетти век. Соборувањето на западно ориентираниот шах и појавата на уникатна религиозна власт го преобликуваа Иран, драматично ја сменија рамнотежата на моќта на Блискиот Исток и создадоа сериозни предизвици за глобалниот геополитички поредок – предизвици што траат и денес – нагласува Сузан Малони, една од водечките американски експерти за Иран и Блискиот Исток, во нејзиниот аналитички есеј што ги разгледува револуцијата од 1979 година и нејзиното трајно влијание врз Иран и глобалната политика.
Заложничката криза: психолошки игеополитички пресврт во односите меѓу Иран и САД
Кризата со заложници од 1979–1981 година претставува еден од најдраматичните и најсимболични пресврти во историјата на односите меѓу Иран и САД. Таа не беше само дипломатски инцидент туку и длабок психолошки и геополитички потрес што ја цементираше непријателската динамика меѓу двете држави и ја претвори идеолошката конфронтација од Исламската револуција во конкретен судир со глобални последици. По револуцијата, студентски групи инспирирани од реториката на ајатолахот Рухолах Хомеини ја зазедоа американската амбасада во Техеран на 4 ноември 1979 година. Акцијата беше оправдана како одговор на американската поддршка за шахот Мохамед Реза Пахлави, кој беше примeн во САД за медицински третман, и се претставуваше како симболичен чин на отпор против „империјалистичката ароганција“.
Во текот на цели 444 дена, 52 американски дипломати и граѓани беа држени како заложници, што ја претвори кризата во глобален медиумски спектакл, кој секојдневно ја држеше светската јавност во неизвесност. Последиците беа далекосежни: САД и Иран ги прекинаа официјалните дипломатски односи во април 1980 година, што останува факт до денес; Вашингтон воведе економски санкции и замрзна ирански средства, втурнувајќи ја иранската економија во нова фаза на изолација; а неуспешната американска интервенција „Орлино канџа“ во 1980 година, која заврши трагично со загинати во пустината, ја засили перцепцијата за американска слабост и немоќ.
За Иран, кризата беше симбол на отпор и победа над империјализмот – доказ дека новата Исламска Република може да му се спротивстави на „големиот сатана“ и да ја демонстрира својата независност пред светот. За САД, тоа беше национална траума: секојдневните телевизиски извештаи за заложниците создадоа чувство на понижување и немоќ, а кризата директно влијаеше врз американската политика, ослабувајќи ја администрацијата на Џими Картер и придонесувајќи за победата на Роналд Реган во 1980 година. Кризата со заложници стана архетип на непријателството меѓу Иран и САД, дефинирајќи ги реториката, политиката и перцепцијата на двете страни за децении. Од тој момент, секој дипломатски обид беше обременет со сенката на кризата, а секоја иранска акција се гледаше низ призмата на непријателство, што ја претвори оваа епизода во трајна рана и симбол на непребродливиот јаз меѓу двете држави.
– Кризата со заложници не беше само дипломатски инцидент, туку национална траума што ја потресе американската јавност, ја ослабна администрацијата на Џими Картер и придонесе за победата на Роналд Реган – пишува Елејн Камарк во својата аналитичка студија „Кризата со заложници во Иран: Влијание врз американската политика“, објавена од институтот „Брукингс“.
Иранско-ирачката војна и американската поддршка за Ирак: темел на трајната конфронтација меѓу Техеран и Вашингтон
Иранско-ирачката војна (1980–1988) и американската поддршка за Ирак претставуваат една од најсудбоносните етапи во продлабочувањето на недовербата меѓу Техеран и Вашингтон. Она што започна како регионален судир за територијални граници и влијание, брзо прерасна во долготраен и крвав конфликт, кој ја преобликуваше геополитиката на Блискиот Исток и остави трајни последици врз меѓународните односи. За Иран, кој штотуку излезе од револуцијата и се обидуваше да ја консолидира новата Исламска Република, оваа војна беше егзистенцијална борба за опстанок и за легитимност на новиот режим. За САД, пак, конфликтот беше можност да се спротивстават на револуционерната експанзија на Иран преку поддршка на Ирак, предводен од Садам Хусеин и неговиот баасистички режим, кој беше перципиран како противтежа на иранската идеологија.
Американската поддршка за Ирак беше комплексна и често индиректна: снабдување со разузнавачки информации, економска помош, дипломатска заштита во меѓународните институции и толеранција кон ирачката употреба на хемиско оружје против иранските сили и цивили. Оваа политика ја засили перцепцијата во Техеран дека Вашингтон е непомирлив противник, кој не само што сака да ја ослабне Исламската Република туку сака и да ја уништи. Дополнително, низ војната се случија низа поморски и воени инциденти – најпознат е соборувањето на иранскиот патнички авион на „Иран ер“ лет 655 од страна на американската морнарица во 1988 година, што за Иранците стана симбол на американската агресија, ароганција и непочитување на човечкиот живот.
Иранско-ирачката војна ја зацврсти идеолошката реторика на Иран: САД беа претставени како „големиот сатана“ што стои зад секој напад врз Исламската Република, а жртвата на иранскиот народ беше претворена во мит за отпор и достоинство. Од американска перспектива, пак, Иран беше гледан како револуционерна сила што ја загрозува стабилноста на Персискиот Залив, енергетските ресурси и интересите на Западот. Така, конфликтот не само што ја продлабочи недовербата туку и ја институционализираше непријателската динамика – секој потег на едната страна се толкуваше како доказ за злонамерноста на другата, а секој дипломатски обид беше обременет со сенката на војната.
Долгорочно, иранско-ирачката војна и американската поддршка за Ирак ја поставија основата за трајна конфронтација. Иран ја изгради својата национална нарација врз жртва, отпор и самодоволност, претворајќи ја економијата во инструмент на идеолошка борба и создавајќи модел на „економија на отпор“. САД, пак, ја дефинираа својата политика врз стратегија на ограничување, санкционирање и спротивставување на иранското влијание. Овој период е клучен за разбирање на денешните тензии: без него не може да се сфати зошто недовербата меѓу Техеран и Вашингтон е толку длабока, трајна и симболично натоварена. Тој претставува темел на современата конфронтација, каде што историјата на војната и американската поддршка за Ирак остануваат живи во колективната меморија на Иран и во стратегиските пресметки на САД.
– Во текот на 80-тите години на 20 век, американската политика кон Ирак се карактеризираше со економска поддршка, снабдување со разузнавачки информации и продажба на технологија со двојна намена, и покрај јасните докази за употреба на хемиско оружје од страна на режимот на Садам Хусеин – се наведува во студијата „Американските дипломатски и трговски односи со Ирак, 1980–1990“ од авторите Натаниел Хард и Глен Рангвала, истражувачи што се занимаваат со прашања поврзани со меѓународна политика, Блискиот Исток и американските односи со Ирак.
(продолжува)
