ВАШИНГТОН И ТЕХЕРАН ПОМЕЃУ ВОЈНАТА И МИРОТ
Во момент кога воената ескалација на Блискиот Исток достигнува критична точка, Вашингтон и Техеран, и покрај жестоката реторика, сè поочигледно се движат кон сценарио на деескалација. Последните дипломатски сигнали, посредувани преку трети земји, покажуваат дека двете страни истовремено подготвуваат терен и за преговори, но и за евентуално продолжување на конфликтот.
1. Американскиот план: „Сеопфатен договор“ во 15 точки
Американската иницијатива, според дипломатски извори, се состои од 15 точки и претставува обид за структурирано решавање на повеќеслојниот конфликт.
Клучните елементи на планот вклучуваат:
• Контрола на нуклеарната програма на Иран.
• Ограничувања на балистичките ракети.
• Гаранции за поморска безбедност во Ормускиот Теснец.
• Намалување на поддршката за регионални вооружени групи.
• Постепено укинување на санкциите како главен стимул.
Предлогот бил доставен преку Пакистан, а во процесот на посредување учествуваат и египетски претставници. Според нив, станува збор за „сеопфатен договор“ што би можел да доведе до примирје.
Паралелно со дипломатските активности, САД испраќаат и друг јасен воен сигнал:
• околу 1.000 падобранци од 82. воздушнодесантна дивизија;
• дополнителни 5.000 маринци подготвени за амфибиски операции.
Оваа комбинација на дипломатија и демонстрација на сила укажува на стратегија на притисок. САД туркаат преговори од позиција на моќ!
Иранскиот одговор: Одбивање, па условно отворање
Првичната реакција на Иран беше остро одбивање на самата идеја за преговори со САД. Военото раководство и официјалните претставници нагласуваа дека нема директни контакти со Вашингтон, дека постои длабока недоверба поради претходни американски напади и дека дипломатските искуства со САД се „катастрофални“!
Сепак, Техеран паралелно изнесе пет конкретни услови за прекин на војната, што индиректно отвора простор за преговори.
2. Петте ирански услови за мир
Иранската позиција се темели на следниве барања:
• Целосен прекин на „агресијата и атентатите“.
• Механизми за гаранција дека војната нема да се повтори.
• Јасно дефинирани репарации за воената штета.
• Крај на конфликтите на сите фронтови, вклучувајќи ги сојузничките „групи на отпорот“.
• Меѓународно признавање на сувереното право врз Ормускиот Теснец.
Во споредба со претходните шест услови, Иран се откажал од две радикални барања, како што беа барањата за протерување на американските бази од регионот, како и прогон на етикетираните „медиумски агенти“. Овие потези на Техеран укажуваат на одредена прагматична корекција на позицијата на Иран.
Клучни разлики: Контрола наспроти суверенитет
Најголемите разлики меѓу двете страни произлегуваат од нивните стратешки приоритети:
• САД инсистираат на ограничување на иранската воена и нуклеарна моќ;
• Иран бара гаранции за суверенитет и безбедност, вклучувајќи и економска компензација.
Додека американскиот план е ориентиран кон идни ограничувања, иранските услови се насочени кон минати штети и безбедносни гаранции. Но најбитно од сѐ е дека е отворен простор за компромис. Имено, и покрај длабоките разлики, постојат и важни преклопувања:
• и двете страни де факто признаваат потреба од прекин на огнот;
• постои интерес за стабилизација на Ормускиот Теснец;
• се отвора можност за посредувани разговори преку трети земји;
• економскиот фактор (санкции и нафта) игра клучна улога.
Особено е значајно тоа што и двете страни се под притисок:
• САД поради глобалните енергетски пазари;
• Иран поради економски санкции и воени ризици.
Стратешка точка на судир: Ормускиот Теснец
Контролата врз Ормускиот Теснец останува централно прашање. Иран ја користи оваа позиција како геополитичка алатка, додека САД ја гледаат како критична точка за глобалната енергетска безбедност.
Иранските напади врз енергетската инфраструктура и ограничувањата во поморскиот сообраќај веќе предизвикаа:
• раст на цените на нафтата;
• нестабилност на глобалните пазари;
• зголемен притисок врз Западот за дипломатско решение.
Мир како нужност, не како избор
И покрај тврдата реторика, актуелните позиции на САД и Иран покажуваат дека и двете страни се движат кон преговори – но без да сакаат да изгледаат слабо.
Американскиот план нуди структура и економски поттик, додека иранските услови бараат безбедносни гаранции и признавање на моќта.
Прашањето не е дали ќе има преговори, туку под какви услови и со каква цена. Во меѓувреме светот останува заложник на тензиите околу еден од најважните геополитички јазли на денешницата. Р.С.
