Уште еден кус историски осврт кон влијанието на бугарската пропаганда во Македонија кон крајот на 19 век
- Како егзархиските училишта, младинските дружини, печатот и црковните институции ја обликуваа свеста на македонската младина, создавајќи ја категоријата македонски Бугарин во услови на османлиска толеранција, балканска пропагандна конкуренција и постојана борба меѓу локалното чувство за посебност и надворешните национални проекти
Во поширок контекст, османлиската власт свесно ја толерирала и дури и ја поттикнувала оваа состојба на паралелни образовни системи. Наместо да воспостави единствена и унифицирана образовна политика, која би можела да создаде заедничка културна основа за сите жители на Македонија, империјата дозволувала и легитимирала постоење на училишта поддржани од соседните држави – бугарски, грчки, српски и романски. Секоја од овие институции ги пренесувала својата национална идеологија, својата историја и својата културна визија, со што македонската популација се делела на повеќе идентитетски групи.
Фредерик Мур, како странски набљудувач, забележува дека поделбата меѓу Србите и Бугарите во Македонија се должела целосно на образованието. Тоа сведоштво е мошне значајно, бидејќи покажува дека училиштата не биле само места за учење туку најсилниот механизам за национална пропаганда и поделба. Преку наставните програми, учебниците и наставниците, младината се воспитувала да прифати една или друга национална кауза, а со тоа се создавале идни генерации што се гледале себеси како дел од различни етнички заедници.
За османлиската власт, оваа состојба имала практична корист. Поделените поданици полесно може да бидат управувани, бидејќи нивната енергија и внимание се насочувале кон меѓусебна конкуренција и национални расправии наместо кон обединет отпор против империјата. Наместо да се создаде силна и единствена македонска национална свест, која би можела да се претвори во политичко движење за автономија или независност, населението било разединувано преку образовни и културни институции.
– Оваа политика на толеранција кон паралелни училишта е пример за класична стратегија на „раздели, па владеј“. Османлиската држава ја користела националната конкуренција меѓу соседите како средство за одржување на својата власт. Така, образованието, кое во нормални услови треба да биде фактор на културно обединување и интелектуален напредок, во Македонија станало најмоќниот инструмент за поделба, асимилација и за политичка контрола – велат нашите соговорници.
Идентитет под притисок: како младината во Македонија била воспитувана во духот на туѓи национални каузи
Атанас Шопов, истакнат бугарски дипломат и публицист, за време на својата обиколка низ Македонија забележал дека локалното население најчесто се идентификува според верата, односно преку црквата во која ги извршувало своите верски обреди. Врз основа на оваа констатација, тој предложил да се засили присуството на Егзархијата, пред сè преку зголемување на бројот на егзархиски цркви, а во крајна линија и изградба на такви храмови во сите поголеми населени места. Целта била јасна – полесно придобивање на Македонците за бугарските интереси и постепено нивно одвојување од влијанието на грчката црква. Според неговата визија, првиот чекор бил Македонците да се оттргнат од духовната и културна доминација на грчката патријаршија, а потоа преку егзархиските цркви и паралелно преку егзархиските училишта да се всади бугарскиот национален дух кај младите генерации. На тој начин, религијата и образованието требало да станат двата столба врз кои ќе се гради бугарската национална кауза во Македонија.
Овој контекст ја објаснува и сложената идентитетска ситуација во Македонија кон крајот на 19 и почетокот на 20 век: младината била воспитувана во различни национални духови, а секоја група се гледала себеси како дел од туѓа етничка заедница. Тоа ја засилувало потребата за сопствена македонска национална школа и културна политика, како одговор на постојаните обиди за асимилација и поделба. Аналитички гледано, терминот „македонски Бугарин“ не е случајна или спонтана појава, туку резултат на сложен и систематски процес, кој се одвивал во специфичниот историски контекст на доцниот 19 век. Тој термин е производ на три клучни фактори, кои заедно ја обликувале идентитетската реалност на македонската младина.
Прво, образовната политика на Егзархијата играла пресудна улога. Егзархиските училишта не биле замислени како неутрални институции за пренос на знаење, туку како идеолошки центри чија главна задача била да ја всадат бугарската национална идеја. Наставните програми, учебниците и наставниците биле внимателно избрани за да создадат чувство на припадност кон бугарската културна и историска традиција. Младите Македонци, преку секојдневниот контакт со оваа образовна средина, биле воспитувани да ја гледаат својата иднина како дел од бугарската нација, а не како носители на сопствена автономна културна свест.
Второ, младинските дружини и печатот ја засилувале оваа тенденција. Дружините, основани од ученици и студенти, имале двојна функција: од една страна, тие служеле за самообразование и културен развој, но од друга страна, нивната највисока цел била пропагирање на бугарската национална идеја меѓу Македонците. Весници како Македонија на Петко Рачев Славејков станувале медиумски платформи преку кои се ширела и легитимирала бугарската кауза. Така, младината не само што ја примала идејата во училишните клупи туку ја пренесувала и во јавниот простор, создавајќи мрежа на идни агитатори и пропагатори.
Трето, османлиската толеранција кон паралелни институции ја засилувала конкуренцијата меѓу соседните национални проекти. Наместо да воспостави единствена образовна политика, османлиската власт дозволувала постоење на бугарски, грчки, српски и романски училишта. Секоја од овие институции ја пренесувала својата национална идеологија, со што македонската популација се делела на повеќе идентитетски групи. За империјата, оваа состојба имала практична корист: поделени поданици се полесно управливи, бидејќи нивната енергија се насочувала кон меѓусебна конкуренција, а не кон обединет отпор против власта.
Во такви услови, наместо да се развива автономна македонска културна свест, младината била воспитувана да се идентификува со надворешни национални категории. Терминот „македонски Бугарин“ станувал симбол на оваа состојба – симбол на луѓе што по потекло и живот биле Македонци, но по воспитување и идеологија се идентификувале како Бугари. Тој термин ја одразува тензијата меѓу локалното чувство за посебност и надворешните национални проекти, кои се натпреварувале за влијание врз македонската младина.
– Терминот „македонски Бугарин“ не може да се сфати како проста етничка или географска одредница, туку како сложен политичко-идеолошки конструкт, создаден во специфични историски околности обележани со силна национална пропаганда и културна доминација. Тој термин е резултат на систематски напори да се обликува свеста на македонската младина и поширокото население преку образовни институции, печат и црковни структури, со цел да се претстави Македонија како составен дел од бугарската етничка и културна заедница – велат нашите соговорници.
Меѓу самобитноста и наметнатите формулации: терминот „македонски Бугарин“ како одраз на идентитетските манипулации во 19 век
Во суштина, терминот „македонски Бугарин“ ја одразува длабоката тензија меѓу локалното чувство за посебност и надворешните национални проекти што се натпреварувале за влијание врз Македонија. Од една страна, постоело автентично македонско чувство за припадност кон сопствената земја, култура и традиција; од друга страна, соседните држави – пред сè Бугарија, но и Грција и Србија – настојувале да ја претстават Македонија како дел од нивната национална сфера. Во таа борба, образованието и културните институции станале најмоќните алатки за обликување на идентитетот, а младината била претворена во главен носител на пропагандата.
Терминот „македонски Бугарин“ исто така сведочи за сложената борба за идентитет во Македонија кон крајот на 19 век. Тој е доказ дека националната припадност не била едноставна или природна категорија, туку резултат на политички стратегии, културни влијанија и идеолошки притисоци. Македонците биле ставени во позиција да се дефинираат преку надворешни национални формули наместо да развиваат сопствена независна национална визија.
Овој конструкт, истовремено, ја покажува и динамиката на националните идеи на Балканот: тие не биле статични, туку променливи, зависни од пропагандата, од институциите и од политичките интереси на големите сили. „Македонски Бугарин“ станува симбол на една историска епоха во која идентитетот бил предмет на постојана манипулација и пренасочување, а Македонија – поле на жестока конкуренција меѓу соседните национални проекти.
– Со други зборови, овој термин е сведоштво за тоа како националната самосвест може да биде обликувана, моделирана и дури наметната однадвор, и како таа процесуалност ја одразува сложената и болна историја на македонскиот народ во времето на доцниот 19 век – велат нашите соговорници.
крај
