ФЕЉТОН „ОД МИТРОВДЕН ДО ЃУРЃОВДЕН“
- Како „Слогница речовска“ уште во 1880 година ги сруши тезите на странските пропаганди
Во историскиот контекст на 1880 година, паралелно со политичките активности на македонската емиграција преку Македонската лига и формирањето на Привремената влада на Гремен-Теќе, во Софија се случува еден поинаков, културолошки пресврт. Ѓорѓија Пулевски, со финансиска помош од своите сонародници, го печати првиот дел од својот учебник наменет за трето одделение. Под сложениот наслов „Славјанско-насељениски-македонска слогница речовска“, ова дело де факто ја претставува првата печатена граматика во историјата на македонскиот јазик, експлицитно дефинирана од авторот дека е напишана на „славјанско-македонски јазик“. Каков бил тој „славјанско–македонски јазик“? Според Пулевски, на тој јазик Светите Кирил и Методиј описмениле многу народ, а „Македонците биле најстари жители, старославјани на полуостровот“. Иако од стручен филолошки аспект прирачникот имал свои недостатоци, неговата појава во бугарската престолнина била дочекана со отворен анимозитет. Додека објавувањето збирки песни некако сè уште можело да се толерира, секако дека обидот за граматика на македонскиот јазик бил сфатен како апсолутно неприфатлив политички чин. Како резултат на тоа, Пулевски бил оставен без егзистенцијални средства, талкајќи невработен низ софиските улици, но не откажувајќи се од собирањето фолклорни материјали и артефакти од бегалците од Македонија.
Сведоштвата на Кузман Шапкарев потврдуваат дека до 1882 година Пулевски веќе поседувал обемен архив на драгоцени материјали, но издавачите го игнорирале. Ситуацијата кулминирала кога при обидот да добие државна работа, властите го условиле да се откаже од својата традиционална мијачка носија. Неговиот одговор бил категоричен и достоинствен – одбил да го отфрли народното облекло со кое работел за својот народ, по цена да ги изгуби и службата и платата, по што демонстративно ја напуштил канцеларијата.
„Ако вие сакате да си го фрлам народното облекло, со коешто сум пораснал и толку време сум работел за својот народ, тогаш јас не ви ја сакам ни службата ни платата.“
Според архивските документи, три години Пулевски барал пензија или помош, статус што го добивале многу помалку значајни учесници во ослободувањето на Бугарија. Но, властите имале намера да го оддалечат од Софија и му понудиле земја во други региони, по што во 1883 година му била доделена скромна боречка пензија за учеството во Руско-турската војна.
Димитрија Чуповски, кој ја поседувал „Слогницата“ во својата библиотека, сведочи за формирањето на „Славјаномакедонската книжевна дружина“ во 1888 година во Софија, под претседателство на Пулевски. Оваа организација, чија цел била преродба на македонската литература, била брзо забранета од бугарската влада, а членовите протерани, што подоцна довело до појава на „Младата македонска книжовна дружина“ и судир со режимот на Стамболов.
Во својата значајна монографска анализа од 1949 година, насловена „Македонистот Ѓорѓи (Ѓорго) Пулевски“, тогаш младиот истражувач Блаже Конески уште на почетокот го позиционира Пулевски не само во кругот на „учебникарите“ туку и во темелите на македонската национална идеологија. Тој подвлекува дека „е за нас далеку поважно“ тоа што Пулевски се издвојува како „единствен досега познат наш човек што успеал некако да им даде израз на идеите на македонистите“. Според Конески, овој „разбуден самоук, човек од народот“ претставува многу поавтентичен одраз на народните стремежи отколку дел од тогашната интелигенција, која работела под туѓи влијанија. Со помош на „својот ѕидарски ум“, Пулевски достигнал „нешто повисоко“, што укажува на тоа дека „борбената свест во нашите широки народни маси порасна“. Тој не само што се залагал за посебен македонски јазик и самобитност туку и формирал своја дружина, директно борејќи се за највисокиот идеал што го проповедал — „македонска слобода“.
Во самата „Слогница“, Пулевски ги користи термините „славјаномакедонски“ и „нашински“ за именување на јазикот. Преку фусноти, тој прави јасна дистинкција меѓу македонскиот, српскиот и бугарскиот јазик (на пример: „нашински: дури; српски: докле; бугарски: догде“), а наведува и дијалектни форми. Најголемиот дел е посветен на азбуката, додека еден помал сегмент ги обработува јазичните карактеристики. Неговата азбука вклучува специфични графеми, при што за некои дава упатство за ограничена употреба само во туѓи зборови или поезија. Значењето на „Слогницата“ не е само во обидот за граматичка стандардизација туку и во нејзината вредност за дијалектологијата, бидејќи го конзервира галичкиот говор од тој период. Истовремено, Пулевски се профилира како лексикограф што креира нови зборови или пренаменува постојни. И покрај тогашните потсмевања од академските кругови во Белград и Софија поради неговиот рустичен стил и недостиг од формално образование, историјата ја потврди неговата интуиција. Тој ги постави насоките што подоцна ги следеле Лозарите, Крсте Петков Мисирков и Блаже Конески, докажувајќи дека македонската јазична мисла е органски процес, а не политички конструкт од средината на 20 век. Насловот на делото, иако денес дејствува архаично, ја крие суштината на неговиот јазичен инженеринг – системски одговор на јазичниот хаос и странските пропаганди (грчка, бугарска, српска) што навлегувале во училиштата. Книгата содржи и филозофски размислувања, а нејзина карактеристика е јазичниот пуризам. Пулевски настојува да ги исчисти турцизмите и грцизмите, заменувајќи ги со словенски кованици. Иако некои од нив не заживеале, тие го покажуваат потенцијалот на јазикот за самообнова. Основата е галичко-мијачкиот дијалект, но Пулевски интуитивно тежнее кон норма разбирлива за сите македонски региони. Неговата терминолошка креативност е евидентна бидејќи Пулевски се јавува и како страстен јазичен пурист.
Свесен за наслојките од турскиот и грчкиот јазик, тој се обидува да создаде чиста словенска лексика. Неговите неологизми, иако денес звучат архаично, се доказ за креативниот потенцијал на јазикот. Тој не прифаќа „телеграма“, туку создава „тељопис“; „астрономијата“ станува „ѕвездоброина“; наместо „писател“ користи „книжар“, а за „атмосфера“ – „задув“. Во делот на граматичката терминологија, тој создава наменски зборови како „наклоненије“, „белези“ и „засебиње/засебине“, кои варираат низ неговите дела, но покажуваат јасна намера за создавање автохтона научна терминологија. Дури и кога користи материјали од Шапкарев, тој ги адаптира во народен дух. Лексичкиот фонд на Пулевски е комбинација од народни зборови, позајмици од други словенски јазици и авторски неологизми. Посебно внимание заслужуваат неговите граматички термини (наклоненије, белези, засебине/засебиње), создадени наменски за потребите на неговите учебници. Сепак, најзрелиот аспект на неговата дејност е свеста за колективниот карактер на стандардизацијата. Пулевски скромно признава дека еден човек не може сам да создаде совршена граматика. Тој предлага формирање комисија од учени луѓе од сите македонски краишта што добро го познаваат мајчиниот јазик, за заеднички да состават општоприфатена „света книга“. Оваа идеја за колективен труд и посебен стандард го надминува компромисниот пристап на Партениј Зографски и ја трасира патеката кон самостоен литературен јазик. Денес, „Слогница речовска“ е споменик на тој пркос и доказ за историскиот континуитет на македонскиот јазик. Иако објавена како почеток на серија книги и вовед во пообемен опус, кој за жал Пулевски не стигнал да го објави, оваа книга станала столб на македонскиот јазик.
Можеби најзрелиот аспект на мислата на Пулевски е неговиот демократски пристап кон стандардизацијата. И покрај целиот свој труд, тој скромно признава: „Сам човек и ако ја направит не је убава…“. Тој не претендира на апсолутна вистина, туку предлага формирање стручна комисија – тело од 4 до 5 учени луѓе од сите македонски краишта што „чисто го познаваат јазикот маикин“. Нивна задача би била да состават општоприфатена граматика, која би станала „света книга“ за училиштата. Оваа визија го надминува локалпатриотизмот. На истата идеја, години подоцна се надоврзува и Мисирков во „За македонцките работи“. Додека тогашните „учени глави“ во Белград и во Софија ги исмевале неговиот стил и недостиг од диплома, Пулевски интуитивно го трасирал патот за идните македонисти. „Слогница речовска“ е повеќе од книга; како и целиот негов живот и дело за Македонија, и таа е историски меѓник и доказ дека македонската јазична мисла се развивала органски и била водена од луѓе подготвени да жртвуваат сè за правото на својот македонски јазик.
Најмногу за животот и делото на Ѓорѓија Пулевски можеме да научиме од трудовите на Блаже Конески, Блаже Ристовски и Билјана Ристовска–Јосифовска. Во следните продолженија на нашиот фељтон ќе ве запознаеме со повеќе детали и за „Речницата“, „Јазичницата“ и „Славјанско-македонската општа историја“ на Пулевски.
М-р Никола Ристевски
(продолжува)
