Македонија во старите книги, патописи, карти, мапи, документи и весници (2)
- Зошто се важни овие стари записи? Затоа што тие докажуваат дека Македонија никогаш не била непозната земја (terra incognita) во културната меморија на светот. Низ очите на Кузинери, Лик, Челебија и другите, гледаме дека Филип и Александар не биле само историски факти. Тие биле „клучот“ со кој патописците ја отклучувале душата на оваа земја
Во тишината на големите европски библиотеки се зачувани илјадници страници испишани со мастило што одамна избледело. Тоа се дневниците на луѓето што пред векови се осмелиле да тргнат на пат кон „мистериозниот Исток“ на Европа. За нив, Македонија не била само географски поим или дел од тогашната Османлиска Империја туку претставувала земја што е жив музеј, сцена каде што се одиграла најголемата драма на антиката. Нивните очи не барале само анови и пазари; тие ги барале сенките на Филип Втори и Александар Велики. Патописот, како временска машина од зборови, можеби е најблагородниот „хибрид“ во литературата бидејќи е на границата меѓу објективната наука (географија, историја, етнографија) и субјективната уметност (мемоари, импресии). Патописот не е само сув извештај за тоа колку чинело житото или колку џамии имало во градот. Тој е сведоштво на духот. Добриот патописец е како камера што снима не само слика туку и емоција. Преку патописите дознаваме како мирисала земјата, како звучеле чаршиите и, најважно за нас, што чувствувале странците кога стапнувале на почвата што ја сметале за лулка на светските освојувачи. За нив, патувањето низ Македонија било аџилак низ историјата.
Еден од најважните патописци за античката историја на Македонија е францускиот конзул и страстен нумизматичар Еспри-Мари Кузинери (Esprit Marie Cousinéry). Во своето монументално дело „Патување во Македонија“ (Voyage dans la Macédoine), објавено во 1831 година (иако патувањата се случувале порано), тој пишува со страст што ретко се среќава кај дипломатите. Кузинери ја лоцирал точната местоположба на Пела, родниот град на Александар, во време кога таа била речиси целосно покриена со земја, во неговите записи опишува како стоел на еден рид, гледајќи кон рамнината и, со стара монета на Филип во раката, ја реконструирал славата на градот. „Овде“, пишува Кузинери, „на овие полиња вежбала фалангата што го покори светот“. За него, секој изворен камен, секоја пронајдена биста, како да биле директен разговор со Филип. Тој е еден од првите што јасно ја поврзал модерната географија со античките записи, тврдејќи дека духот на Античките Македонци е вграден во самиот пејзаж и невидливиот спомен за славното минато.
Неговиот современик, Франсоа Пуквил (François Pouqueville), исто така француски дипломат и член на Институтот на Франција, во своите записи често се навраќа на македонските цареви и кралеви. Иако неговиот фокус бил поширок, кога минувал низ македонските предели, неговиот тон станувал свечен, потсетувајќи го читателот дека ова не е обична земја, туку „татковината на хероите“.
Ако Французите биле романтичари, Британците биле прагматичари, но со длабока почит кон класиката. Вилијам Мартин Лик (William Martin Leake), англиски војник и топограф, патувал низ македонските краишта во 19 век. Неговите патописи се пример за прецизност, што се гледа и по описите на планините и реките како воен стратег. Овој Британец се прашувал зошто античките кралеви избирале одредени локации, а ги анализирал и стратешките премини низ кои поминувал Александар пред да тргне кон Азија. Кога Лик пишувал за Битола (тогашен Монастир), секако дека ја поврзал со Хераклеја Линкестис, градот основан од Филип Втори. За Лик, македонските селани што ги среќавал, иако сиромашни, оделе по истите патеки по кои чекореле војниците на империјата и тој континуитет го фасцинирал. Во средината на 19 век, познатиот англиски сликар и писател Едвард Лир (Edward Lear) патувал низ Македонија. Неговиот дневник е полн со скици и описи на боите. Но дури и за еден уметник, историјата била неизбежна. Лир често користел епитети како „величествено“ или „древно“, алудирајќи на времињата кога овие простори биле центар на моќта, ја барал „романтичната дивина“, која одговарала на карактерот на Александар – див, непокорен и грандиозен.
Секако дека овие имиња не се единствените од „западниот“ свет што патувале во и низ Македонија и ги запишале своите патописи, а сликата не би била целосна без источниот поглед на нашата татковина. Најпознатиот османлиски патописец Евлија Челебија, кој патувал низ Македонија, во својата Книга на патувања потврдува дека границата меѓу историјата и легендата во Македонија од памтивек е избришана. За Челебија, Александар Македонски (Искендер Зулкарнајн) е фигура почитувана од Куранот, голем мудрец и градител. Кога Челебија гледа стари ѕидишта за кои се знаело дека се од времињата на Александар, го запишувал тоа, а ни пренел и мноштво локални легенди за Александар Македонски. Овие патописи ни покажуваат дека споменот за Филип и Александар не бил чуван само во европските книги туку живеел (иако митологизиран) и меѓу локалното население и османлиската администрација како дел од фолклорот на просторот.
Кон средината на 19 век, Ами Буе (Ami Boué), геолог и етнограф, дава детални описи на Македонија. Иако неговиот фокус е на луѓето, носијата и геологијата, тој не може да ја избегне „тежината“ на името Македонија. Буе забележува дека и покрај вековното ропство, името на античката земја не исчезнало. Тој и другите патописци од тоа време, како Гризебах, честопати ги користеле античките имиња на реките (Аксиј наместо Вардар, Еригон наместо Црна) паралелно со новите, со што свесно ја одржувале врската со епохата на Филип и Александар.
Зошто се важни овие стари записи? Затоа што тие докажуваат дека Македонија никогаш не била непозната земја (terra incognita) во културната меморија на светот. Низ очите на Кузинери, Лик, Челебија и другите, гледаме дека Филип и Александар не биле само историски факти. Тие биле „клучот“ со кој патописците ја отклучувале душата на оваа земја. Секој рид, секоја урнатина и секој пат за нив раскажувал приказна за кралевите. Овие патописи се литературен споменик. Тие ни потврдуваат дека славата на Античка Македонија била толку силна што ги терала луѓето да патуваат илјадници километри, само за да застанат на парче земја и да речат: „Овде чекореше Александар“.
М-р Никола Ристевски
(продолжува)
