Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) и Светската банка (СБ) во новата мултиполарна епоха: Редефинирање на глобалниот економски поредок (3)
Во фељтонот во четири продолженија ја претставуваме анализата на врвниот интелектуалец од САД, професор Џон Џозеф Миршајмер, во врска со актуелните состојби во глобалниот финансиски поредок и тековните процеси на редефинирањето на тој поредок, во новите услови на идеолошка и политичка транзиција во светот. Во тој контекст, професорот Миршајмер за пошироката јавност дава разбирливи објаснувања за елементите што ја редефинираат иднината на глобалниот економски поредок. Професорот Џон Миршајмер е американски политиколог и научник од областа на меѓународните односи. Тој е истакнат професор по политички науки на Р. Вендел Харисон на Универзитетот во Чикаго. Професорот Миршајмер е најпознат по развојот на неореалистичката (или структурната реалистичка) теорија за офанзивен реализам, во која ја опишува интеракцијата меѓу големите сили, првенствено водена од „рационалната желба за постигнување хегемонија во анархичен меѓународен систем“.
Западните реакции на финансиското осамостојување на Русија беа „предвидливи“: ММФ издава неутрално соопштение, но приватно постои аларм. Ако алтернативата успее, може да предизвика „каскада“ на отцепувања – Латинска Америка, Африка, Југоисточна Азија ќе добијат преговарачка моќ да се заканат дека ќе одат на друго место. Тоа ја поткопува способноста на ММФ да наметнува услови. А ако ММФ не може да наметнува услови, неговата улога како алатка на западната економска моќ слабее.
Вашингтон загрижен за статусот на доларот
Американските претставници се загрижени и за статусот на доларот. Резервниот статус им дозволува на САД да имаат огромни дефицити со пониска цена. Ако трговијата се порамнува во други валути, побарувачката за долари паѓа, каматите растат, а финансирањето на американскиот долг станува поскапо. Тогаш целиот модел што овозможувал хронични дефицити и глобално воено присуство доаѓа под притисок.
Европа е во чудна позиција: дел од европските лидери зборува за „мултиполарен свет“, но Европа истовремено профитира од доларската доминација и од безбедносната врска со САД. Затоа официјално зборуваат за реформи на ММФ, но тивко се надеваат дека алтернативниот механизам ќе пропадне.
Тука станува најинтересно: успехот или неуспехот ќе зависи од нешто едноставно – дали механизмот може да обезбеди стабилност во финансиска криза. ММФ, и покрај слабостите, има 70 години искуство, мрежа со централни банки и техничка експертиза. Евроазискиот механизам е нетестиран. Ако се посрами при првата голема криза, довербата ќе исчезне и земјите ќе се вратат на ММФ. Но ако успешно ја помине првата „проба“, кредибилитетот ќе расте експоненцијално. Според авторот, Русија се обложува дека првата криза ќе биде поднослива, бидејќи почетните членки се ресурсно богати и со трговски суфицити.
Треба да се погледне „реалистички“! Што значи тоа?
Во меѓународните односи постои рамка: големите сили не прифаќаат подредена улога во систем што го доживуваат како наместен против нив. Ако една сила доминира преку институционална контрола, ривалите или прифаќаат подреденост или градат алтернативни институции – нема трета опција. Прашање е само времето. САД го создадоа ММФ кога имаа максимална моќ. Тоа им служеше со децении. Но моќта е динамична. Како што растеше капацитетот на други држави, им се намалуваше волјата да ги прифаќаат правилата.
Руското отфрлање на ММФ е, според овој аргумент, предвидлива реакција на голема сила што повеќе не добива од статус квото и има партнери за алтернатива. Клучната променлива е релативната моќ. Во 1994 година Русија беше слаба и немаше избор. Во 2024 година пресметката е поинаква: воена обнова, финансиски резерви, енергетски договори и партнерска мрежа.
Ова објаснува и зошто Кина ја поддржува Русија, иако постои ризик: кинеската економија е огромна, има трговски суфицит и резерви, но работи во систем каде што конечниот авторитет е кај институции што Кина не ги контролира. За помали држави, логиката е друга: Иран и Венецуела веќе се исклучени од западните финансии, па алтернативата им нуди вклучување без „да загубат нешто“. А и за државите што не се санкционирани, има корист: многу од нив тргуваат повеќе со Кина отколку со САД – зошто таа трговија да оди во долари и преку западни банки?
Што ќе се случи понатаму зависи од тоа дали другите држави ќе го перципираат потегот како успешен. Успех значи механизмот да обезбеди стабилност без „цена“ во суверенитетот како кај ММФ. Ако успее, ќе се приклучуваат нови членки, а „мрежниот ефект“ расте со секој член: повеќе рути што го заобиколуваат доларот, повеќе ликвидност, пониски трошоци — што привлекува уште членки.
Прагот што треба да се надмине: Предизвици при транзицијата
Но постои праг што мора да се надмине: доларот учествува во огромен дел од девизните трансакции, а дури и трговија меѓу две неамерикански земји често оди преку долар поради ликвидноста. За вистинска конкуренција, со години треба да се гради длабока ликвидност во парови јуан/рупија/рубља. И треба големи извозници на суровини да прифаќаат други валути.
Временската рамка е клучна. Ако транзицијата трае 50 години, системот има време да се приспособи, ММФ може да се реформира, а улогата на доларот да опаѓа постепено. Но ако транзицијата се случи за 10–15 години, приспособувањето ќе биде хаотично. Трилиони долари во средства се вреднувани врз претпоставка за доминација на доларот и авторитет на ММФ. Ако тие претпоставки паднат, приспособувањето може да биде „насилно“: камати, курсеви и вредности ќе се нишаат драматично. Едни држави ќе добијат, други ќе трпат сериозен стрес. САД, кои ја структурирале економијата околу евтино доларско финансирање, би имале најтешко приспособување.
Постои и безбедносна димензија
САД историски остро реагирале на предизвици поврзани со загрозување на нивната финансиска доминација. Русија длабоко е уверена дека нуклеарниот арсенал нема да биде активиран и дека директна воена реакција е невозможна, но очекува „други алатки“: повеќе санкции, притисок врз трети земји да изберат страна, обиди да се саботираат алтернативни платежни системи преку кибер-средства.
Последиците ќе ги почувствува секој човек. Ако доларот го изгуби резервниот статус, Американците ќе се соочат со повисоки камати и помала куповна моќ; ќе има структурно повисока инфлација; трговскиот дефицит ќе мора да се намалува; ќе се увезува помалку и животниот стандард ќе се приспособува надолу. За регионите од Источна Европа до Централна Азија и Југоисточна Азија ќе има и можности и опасности: повеќе капитал и инвестиции, но и ризик да се најдат меѓу два блока, под притисок да изберат страна, со внатрешни политички поделби.
Автор: проф. Џон Миршајмер, САД
(продолжува)
